و آب كدو و آب برگ مورد و موم صاف و روغن گل سازند . و اگر طبع نرم باشد ادويه قابض در آن افزايند و آب خيار بادرنگ و آب كدو بگيرند و خطمى خشك سائيده بسرشند و روغن گل چكانيده بنهند و اسپغول به گلاب تر كنند و روغن چكانيده برنهند و غذا از گوشت دراج و بزغاله و گوساله به آبغوره و آب زرشك دهند و كسى را كه تب باشد لحم نتوان داد اسفاناخ و برگ چقندر به اندك گشنيز تر پخته و سركه و گشنيز خشك آميخته سود دارد و از فواكه آلو بخارا و ريباس و توت شامى و مانند آن دهند و هر چه قابض بود بسيار نبايد خورد . [ محمد ابن الياس ] محمد ابن الياس گويد كه علاجش تبريد كبد به اشربه و اغذيهء بارد است و هر صباح جلاب از تخم كاسنى سه درم آلو بخارا ده عدد تمر هندى و شكر سفيد هر يك ده درم با ترنجبين دو درم بنوشانند و غذا ماء الشعير كه در آن سه درم تخم كاسنى پخته باشند بدهند اگر به آن تب باشد . و اگر تب نبود مزوره از زرشك به شيرهء بادام و شكر يا از تمر هندى يا از اناردانه يا از آب ليمو به مغز بادام دهند و گوشت بچهء مرغ اگر ضعف باشد و يا هر صبح سكنجبين ساده ده درم به آب كاسنى بست درم و يا آب هندوانه سى درم و شكر سفيد ده درم و يا آب خيار بست درم با شكر سفيد ده درم بنوشند . و اگر به آن قبض شكم باشد تليين طبع به مطبوخ فواكه يا ترنجبين و شيرخشت كنند و تضميد كبد به صندلين و آب كاسنى و آب خرفه و آب كدو نمايند و نفع مىكند آن را قرص طباشير ملين يك مثقال به سكنجبين ساده ده درم و آب كاسنى بست درم يا قرص كافور يك مثقال به آب كاسنى بست درم و تناول كاهو و خيار نافع است . [ خجندى ] خجندى نوشته كه تبريد به اشربهء مثل شربت نيلوفر و بنفشه و سكنجبين شكرى و شربت غوره و شربت حماض به لعاب اسپغول و شربت ريباس و مانند آن به شيرهء تخم خيارين و تخم خرفه و به ماء الخيار يا ماء القرع يا آب كاسنى يا آب عنب الثعلب نمايند و از اغذيه ماء الشعير به تمر هندى يا آب انار يا زرشك به مغز بادام و از فواكه شفتالو و امثال آن دهند . [ خضر ] خضر گويد تبديل مزاج حار به مبردات مقويه مثل زرشك و صندل و گل سرخ و طباشير و آب كاسنى به شكر نمايند و گاهى ضرورت به نوشيدن شيرهء تخم خرفه به شربت انارين و خوردن خميرهء ورد به شكر مكرر به آب نيلوفر و آب نارنج مىافتد و اضمدهء مبرده به صندل و گلاب و اغذيهء مثل رمانيه به غير كوفتن تخم او و حصرميه و زرشكيه و عدسيه و ماء الشعير به سركه يا به زرشك ترش كرده و از بقول كاسنى و كاهو و گشنيز تر و اسفاناخ به كار برند و مص انار و ترشى ترنج و سكنجبين ساده نفع مىكند و از هر چه مسخن باشد اجتناب كنند . و اگر تابستان باشد در مواضع مهب شمال مسكن سازند و آب در مكان بسيار ريزند و به فواكه خوشبو سرد آرايش مجلس كنند . و اگر احتياج تليين افتد به مثل آب نقوع آلو بخارا و مشمش به شكر شيرين كرده بايد نمود و در نقوع گل نسرين و نيلوفر تازه اندازند و تضميد كبد به گلاب و صندل و قرص صندل نمايند . [ طبرى ] طبرى گفته كه علاج سوء مزاج حار كبد اگر قوت اطاعت كند فصد و تبريد كبد است و تبريد بر دو وجه بود يا آنچه به جگر رسد از غذا باشد يا دوا اگر صاحب او احتمال خوردن دوا و غذاى بارد كند . و اگر احتمال او به سبب فساد در معده نباشد و معدهء او مانع از تغذيه به اشياى بارد و خوردن ادويهء بارد باشد عدول از آن به سوى تضميد كبد به چيزى كه مقوى اندك و معطر و مبرد آن بود بايد كرد . بالجمله اگر تب نباشد اغذيهء متخذ به آبغوره و سماق و زرشك و حماضيه و ريباسيه به چوزهء مرغ رطب سرد كرده بخورند . و اگر كبد متحمل امتلاى صاحب او يك بار نباشد تفريق غذا نمايند . و اگر تب باشد بر مزورات زرشك و حماض و آب حصرم و غيره زيادت نكنند و از آنچه بر سبيل دوا دهند ماء الشعير به سكنجبين ساده است اگر سرفه نباشد و نه در حلق خشونت و نه در معده سبب مانع بود و گاهى به ماء الشعير جماز خشك و طلع خشك و گاهى عناب و سپستان مىپزند و بعض اطبا در آب كاسنى بستانى يا برى مروق كرده جو طبخ مىنمايند و جميع اهل عراق در علاج اين به ماء الشعير امر مىكنند و از اين به سوى اشياى قابضهء حامضهء به خوف تضييق عروق و خشونت جرم كبد عدول نمىنمايند و آنچه مختار اهل بصره است مداوات او به سكنجبين و آب حصرم و شربت ريباس و رب حماض و مانند آن است ابو ماهر به توسط ميان اين هر دو طريق ايما نموده پس آب كاسنى و طرخشقوق به سكنجبين ساده بنوشند . و اگر اين كفايت نكند اين قرص بخورند گل سرخ تخم خرفه طباشير تخم كاسنى تخم كشوث عصارهء انبرباريس مغز تخم خيار تخم بادرنگ نشاسته صمغ عربى اجزاى مساوى و مختلف به حسب حاجت پس زياده كنند آن را كه حاجت به سوى او بيشتر باشد و كم كنند به حسب قلت آن و گاهى در آن اندك كافور زياده مىكنند هرگاه مرد جوان و قوت صالح باشد و از آنچه ضماد آن مىكنند برگ عصى الراعى و برگ اسپغول و برگ بارتنگ و برگ آس